انحراف زانو یا Genu Varum و Genu Valgum از شایعترین مشکلات اسکلتی در بزرگسالان است که علاوه بر ایجاد مشکلات زیبایی، میتواند منجر به درد مفصل زانو، آرتروز زودرس و محدودیت در فعالیتهای روزمره شود.
بسیاری از بزرگسالان با تصور اینکه انحراف زانو فقط در کودکی قابل درمان است، از مراجعه به متخصص ارتوپد غافل میشوند. اما امروزه با پیشرفت علم پزشکی و جراحی، روشهای متنوعی برای اصلاح انحراف زانو در بزرگسالان وجود دارد که میتواند کیفیت زندگی شما را بهطور چشمگیری بهبود بخشد.
انحراف زانو چیست و چه انواعی دارد؟
انحراف زانو به وضعیتی اطلاق میشود که محور طبیعی پا از حالت عادی خارج شده و زانوها یا به سمت داخل (زانوی ضربدری) یا به سمت خارج (زانوی پرانتزی) منحرف میشوند.
انواع اصلی انحراف زانو:
- زانوی پرانتزی (Genu Varum / Bow Legs): در این حالت فاصله بین زانوها زیاد است و پاها به شکل حرف O یا پرانتز دیده میشوند
- زانوی ضربدری (Genu Valgum / Knock Knees): در این نوع زانوها به هم نزدیک و به داخل خم شدهاند و فاصله بین مچ پاها زیاد است
- انحراف چرخشی: در این حالت علاوه بر انحراف زاویهای، چرخش داخلی یا خارجی پا نیز وجود دارد
علل انحراف زانو در بزرگسالان
انحراف زانو در بزرگسالان میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد:
- آرتروز زانو: فرسایش غضروف مفصل زانو موجب تغییر محور پا و ایجاد انحراف میشود
- شکستگیهای قدیمی: شکستگی استخوان ران یا درشت نی که بدون جراحی یا بهصورت نامناسب جوش خورده است
- بیماری پاژه (Paget’s Disease): یک بیماری استخوانی که باعث ضعیف و خمیده شدن استخوانها میشود
- چاقی و اضافه وزن: فشار بیش از حد بر مفصل زانو میتواند منجر به انحراف تدریجی شود
- انحراف از دوران کودکی: برخی انحرافات که در کودکی اصلاح نشدهاند، در بزرگسالی تشدید میشوند
- بیماریهای روماتیسمی: آرتریت روماتوئید و برخی بیماریهای التهابی مفاصل
علائم و روش تشخیص انحراف زانو
علائم شایع:
- درد زانو هنگام راه رفتن یا ایستادن طولانی
- خستگی سریع پاها
- مشکل در بالا رفتن از پله یا دویدن
- کاهش دامنه حرکتی زانو
- صدای ترق زانو (کرپیتاسیون)
- ناهماهنگی در راه رفتن
روشهای تشخیصی:
- معاینه بالینی: متخصص ارتوپد زاویه انحراف را با چشم و ابزار اندازهگیری بررسی میکند
- رادیوگرافی (عکس رادیولوژی): عکسبرداری Standing Full Length از کل پا برای سنجش دقیق محور مکانیکی پا
- سیتی اسکن یا امآرآی: در صورت نیاز به بررسی دقیقتر بافتهای نرم و غضروف
- آنالیز راه رفتن (Gait Analysis): برای بررسی تأثیر انحراف بر عملکرد پا هنگام راه رفتن
روشهای درمان انحراف زانو در بزرگسالان
انتخاب روش درمان بستگی به شدت انحراف، میزان درد، سن بیمار، وجود آرتروز و فعالیتهای روزمره دارد. درمانهای موجود شامل موارد غیرجراحی و جراحی است.
۱. درمانهای غیرجراحی:
- فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی: تقویت عضلات چهارسر ران، پشت ران و باسن میتواند تا حدی از پیشرفت انحراف جلوگیری کند
- کاهش وزن: در صورت اضافه وزن، کاهش آن میتواند فشار روی زانو را کم کند
- استفاده از کفشهای طبی و کفی: کفیهای اصلاحی میتوانند توزیع فشار را بهبود بخشند
- بریس یا ارتز زانو: در موارد خفیف تا متوسط میتواند از پیشرفت انحراف جلوگیری کند
- داروهای ضد درد و التهاب: برای کنترل درد و التهاب مفصل
- تزریقات درون مفصلی: تزریق هیالورونیک اسید یا PRP برای بهبود غضروف و کاهش درد
- اصلاح شیوه زندگی: پرهیز از فعالیتهای سنگین و پرفشار روی زانو
۲. درمانهای جراحی
در صورتی که انحراف شدید باشد، درد قابل کنترل نباشد یا کیفیت زندگی بیمار تحت تأثیر قرار گرفته باشد، جراحی توصیه میشود.
- استئوتومی (Osteotomy): برش استخوان درشت نی یا ران و اصلاح محور پا. این جراحی برای بیماران زیر ۶۰ سال با انحراف متوسط تا شدید مناسب است
- استئوتومی با استفاده از فیکساتور خارجی: اصلاح تدریجی انحراف با استفاده از دستگاه فیکساتور که به صورت خارجی نصب میشود
- تعویض مفصل زانو (Total Knee Replacement): برای بیماران بالای ۶۰ سال با آرتروز شدید که انحراف همراه با آسیب گسترده غضروف دارند
- جراحی آرتروسکوپی: در موارد خاص برای رفع آسیبهای داخل مفصلی که به انحراف کمک میکنند
مقایسه روشهای درمانی
روش درمان | مناسب برای | مدت بهبودی | نرخ موفقیت |
فیزیوتراپی | انحراف خفیف، پیشگیری | ۳-۶ ماه | ۶۰-۷۰٪ |
بریس و ارتز | انحراف خفیف تا متوسط | ۶-۱۲ ماه | ۵۰-۶۵٪ |
تزریقات PRP | آرتروز همراه با انحراف خفیف | ۲-۴ هفته | ۶۵-۷۵٪ |
استئوتومی | انحراف متوسط تا شدید، زیر ۶۰ سال | ۶-۹ ماه | ۸۵-۹۰٪ |
تعویض مفصل | آرتروز شدید، بالای ۶۰ سال | ۳-۶ ماه | ۹۰-۹۵٪ |
چگونه بهترین روش درمان را انتخاب کنیم؟
انتخاب روش درمان باید توسط متخصص ارتوپد و بر اساس عوامل زیر تعیین شود:
- میزان انحراف: انحرافات بالای ۱۰ درجه معمولاً نیاز به جراحی دارند
- سن بیمار: برای بیماران جوانتر استئوتومی و برای بیماران بالای ۶۰ سال تعویض مفصل مناسبتر است
- وضعیت غضروف و آرتروز: آرتروز شدید معمولاً نیاز به تعویض مفصل دارد
- میزان درد و ناتوانی: اگر درد شدید است یا فعالیتهای روزمره محدود شده، جراحی توصیه میشود
- وضعیت سلامت عمومی: بیماریهای زمینهای ممکن است محدودیتهایی برای جراحی ایجاد کنند
- انتظارات بیمار: سطح فعالیت و اهداف بیمار در انتخاب روش نقش دارد
مراقبتهای بعد از درمان
بعد از جراحی استئوتومی:
- استراحت کامل و نگذاشتن وزن روی پای عمل شده به مدت ۶-۸ هفته
- استفاده از واکر یا عصا تا ۳ ماه بعد از عمل
- انجام فیزیوتراپی منظم برای بازگشت قدرت و دامنه حرکتی
- پیگیری منظم با رادیوگرافی برای بررسی جوش خوردن استخوان
- اجتناب از فعالیتهای سنگین تا ۶ ماه بعد از عمل
بعد از تعویض مفصل زانو:
- شروع فیزیوتراپی از روز بعد جراحی
- راه رفتن با کمک واکر یا عصا تا ۶-۸ هفته
- مراقبت از زخم و پیشگیری از عفونت
- بازگشت تدریجی به فعالیتهای روزمره در عرض ۳ ماه
- پیگیری دورهای برای بررسی عملکرد پروتز
سوالات متداول درباره درمان انحراف زانو
۱. آیا انحراف زانو در بزرگسالان قابل درمان است؟
بله، انحراف زانو در بزرگسالان با روشهای مختلف قابل درمان است. در موارد خفیف تا متوسط، فیزیوتراپی، کفی طبی و تمرینات اصلاحی میتواند کمککننده باشد. در انحرافات شدید، جراحی استئوتومی یا تعویض مفصل نتایج عالی دارد.
۲. جراحی استئوتومی چقدر طول میکشد؟
عمل جراحی استئوتومی معمولاً ۲-۳ ساعت طول میکشد و بیمار باید ۲-۳ روز در بیمارستان بستری شود. بهبودی کامل و بازگشت به فعالیتهای عادی حدود ۶-۹ ماه زمان میبرد.
۳. آیا بعد از جراحی انحراف میتواند برگردد؟
اگر جراحی بهدرستی انجام شود و بیمار مراقبتهای بعد از عمل را رعایت کند، احتمال برگشت انحراف بسیار پایین است (کمتر از ۵٪). مهم است که پس از بهبودی، تمرینات تقویتی را ادامه دهید و از چاقی پیشگیری کنید.
۴. چه سنی برای جراحی انحراف زانو مناسب است؟
استئوتومی برای افراد ۲۰ تا ۶۰ سال مناسب است. برای بیماران بالای ۶۰ سال که آرتروز شدید دارند، معمولاً تعویض مفصل زانو بهترین گزینه است. برای افراد زیر ۲۰ سال، باید صبر کنیم تا رشد استخوان کامل شود.
۵. آیا میتوان هر دو پا را همزمان جراحی کرد؟
معمولاً توصیه نمیشود هر دو پا را همزمان جراحی کنید، زیرا بهبودی بسیار سخت میشود و بیمار نمیتواند راه برود. معمولاً یک پا جراحی میشود و بعد از ۹-۱۲ ماه، پای دیگر.
۶. هزینه جراحی اصلاح انحراف زانو چقدر است؟
هزینه جراحی بستگی به نوع روش، پیچیدگی مورد، بیمارستان و پزشک دارد. استئوتومی معمولاً ارزانتر از تعویض مفصل است. برای اطلاع از هزینه دقیق، حتماً با کلینیک و بیمه خود مشورت کنید.
۷. آیا میتوان بدون جراحی انحراف شدید را درمان کرد؟
در انحرافات بسیار شدید (بالای ۱۵ درجه)، درمانهای غیرجراحی معمولاً کافی نیستند و فقط میتوانند پیشرفت انحراف را کند کنند. در این موارد، جراحی تنها راه اصلاح قطعی است.
برای مشاوره تخصصی، معاینه دقیق و دریافت بهترین برنامه درمانی برای پای پرانتزی خفیف، میتوانید با کلـینیک ارتوپدی بهــــین مشورت کنید.
