آرتروز زانو یعنی مفصل زانو دچار ساییدگی شده و درد، سفتی و گاهی صدا یا ورم ایجاد میکند. خبر خوب این است که طبق آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) و کلینیک کلیولند، درمان اولیه معمولاً غیرجراحی است.
آرتروز زانو چیست و چه علائمی دارد؟
درد آرتروز زانو معمولاً کمکم شروع میشود، هرچند OrthoInfo میگوید شروع ناگهانی هم ممکن است. در عکس رادیولوژی هم معمولاً نشانهاش پیداست: کلیولند میگوید رادیوگرافی زانو معمولاً شواهد آرتروز را نشان میدهد و OrthoInfo از باریک شدن فضای مفصل، تغییر در استخوان و خارهای استخوانی (استئوفیت) نام میبرد.

علائم رایج، به ترتیبی که منابع آوردهاند:
- سفتی بعد از نشستن یا صبح. کلیولند میگوید زانو بعد از برخاستن یا نشستن طولانی سفت است و OrthoInfo میگوید درد و ورم صبح یا بعد از استراحت بیشتر میشود. جزئیاتش در علت خشک شدن زانو بعد از نشستن آمده است.
- صدا. زانو ممکن است صدای ترکخوردن، تقتق یا سایش بدهد؛ پزشکان به آن کریپتوس (crepitus) میگویند.
- قفل یا گیرکردن. زانو در حرکت قفل میکند یا گیر میکند؛ توضیح کاملتر را در قفل شدن زانو بخوانید.
- حس ضعف یا خالیشدن زانو. هر دو منبع از احساس ضعف یا «جا خالی کردن» زانو میگویند.
- ورم. کلیولند از متورم یا پفکرده بودن زانو نام میبرد.
یک نکتهی مهم از کلیولند: وقتی بهخاطر درد کمتر از زانو استفاده میکنید، ماهیچههای پشتیبان آن ضعیف میشوند و مفصل ناپایدارتر میشود. یعنی ترسیدن از حرکت میتواند خودش مشکل را بیشتر کند.
آیا پیادهروی برای زانوی آرتروزی ضرر دارد؟
نهتنها پیادهروی ممنوع نشده، بلکه ورزش توصیه شده است. OrthoInfo مینویسد ورزش برای آرتروز توصیه میشود تا درد و عملکرد بهتر شود. هیچکدام از این منابع عدد مشخصی برای مسافت یا مدت پیادهروی ندادهاند، پس اگر درد دارید، اندازهاش را با پزشک یا فیزیوتراپ تنظیم کنید.
هشدارهای همین منابع را هم جدی بگیرید:
- OrthoInfo میگوید فعالیت شدید ممکن است درد را شعلهور کند.
- همان منبع توصیه میکند کارهایی را که حال زانو را بدتر میکنند، مثل بالا رفتن از پله، کم کنید.
- OrthoInfo پیشنهاد میدهد از فعالیتهای پرفشار مثل دویدن یا تنیس به فعالیتهای کمفشار مثل شنا یا دوچرخهسواری سوییچ کنید تا فعال بمانید و فشار کمتری به زانو بیاید.
- کلیولند هم توصیه میکند برنامهی ورزشی را با حرکتهای کمفشار مثل شنا یا دوچرخه متنوع کنید — و نکتهی جالبش این است که دویدن را ممنوع نمیکند، فقط میگوید اگر میدوید سطح نرم را به آسفالت ترجیح بدهید.
- تمرین تعادل و هماهنگی کنار ورزش معمول میتواند عملکرد و سرعت راه رفتن را بهتر کند (OrthoInfo).

برای نمونهی حرکتهای تقویتی، صفحهی ورزش برای تقویت زانو آسیبدیده را ببینید. خلاصهی این بخش: بهجای «نرو» یا «هرچه میتوانی برو»، حد وسط را انتخاب کنید؛ حرکت کمفشار و منظم، و کمتر از کارهایی که زانو را شعلهور میکنند.
برای ساییدگی زانو چه بخوریم؟ غذا و مکمل چقدر کمک میکند؟
نه آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا و نه کلینیک کلیولند هیچ فهرستی از غذاهای مفید یا ممنوع برای آرتروز زانو نمیدهند. پس فهرستهایی که با قطعیت میگویند فلان غذا آرتروز را درمان یا بدتر میکند، پشتوانهی علمی ندارند.
آنچه این منابع میگویند، وزن است:
- OrthoInfo: کاهش وزن میتواند فشار روی مفصل زانو را کم کند و نتیجهاش درد کمتر و عملکرد بهتر است.
- کلیولند: اگر اضافهوزن دارید، فقط ۱۰٪ کم کردن وزن میتواند خطر ابتلا به آرتروز زانو را بهطور قابلتوجهی کم کند. توجه کنید این عدد دربارهی خطر ابتلاست، نه عددی برای درمان کسی که آرتروز گرفته است.
دربارهی مکملها هم OrthoInfo روشن است: بیماران گاهی گزارش میدهند این مکملها درد را کم میکنند، ولی شواهدی وجود ندارد که گلوکزامین و کندرویتین سولفات پیشرفت آرتروز را کند یا برگردانند. همان منبع یادآوری میکند که سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) مکملهای غذایی را پیش از فروش آزمایش نمیکند. پس قبل از خرید، با پزشکتان مشورت کنید.
درمانهای غیرجراحی آرتروز زانو: چه چیزی توصیه شده و چه چیزی نه
اول از همه: طبق OrthoInfo و کلیولند، درمان اولیهی آرتروز زانو غیرجراحی است و پزشکها معمولاً پیش از توصیهی جراحی همینها را امتحان میکنند. هیچکدام مدت مشخصی برای درمان غیرجراحی ندادهاند، پس زمانبندی را پزشک بر اساس وضعیت شما تعیین میکند.
آنچه توصیه شده است:
- مسکنها و داروهای ضدالتهاب بدون نسخه و غیرمخدر معمولاً اولین انتخاباند، و OrthoInfo ضدالتهابهای خوراکی (NSAID) را برای بهتر شدن درد و عملکرد توصیه میکند.
- ورزش و کاهش وزن، که در بخشهای قبل آمد.
- تزریق کورتیکواستروئید میتواند درد و التهاب را کم کند، ولی اثرش تا ابد نمیماند. OrthoInfo میگوید پزشک ممکن است بهخاطر عوارض احتمالی، تعداد تزریقها را به سه یا چهار بار در سال برای هر مفصل محدود کند.
- استفاده از وسیلههایی مثل عصا، زانوبند یا غلاف کشیِ زانو میتواند کمک کند.
آنچه توصیه نشده است:
- داروهای مخدر خوراکی، از جمله اوپیوئیدها: OrthoInfo میگوید باید از آنها پرهیز کرد و برای درد آرتروز زانو مؤثر نیستند.
- گذاشتن گوه (wedge) داخل کفش برای کم کردن ناراحتی زانو.
- پیآرپی (PRP) و سلولهای بنیادی: OrthoInfo میگوید هر دو امیدوارکنندهاند ولی مطالعات بالینی هنوز ارزششان را برای آرتروز تأیید نکردهاند.
برای مراقبتهای سادهی خانگی، درمان خانگی سوزش و درد زانو را ببینید.
تزریق ژل زانو: منابع معتبر چه میگویند؟
کلیولند تزریق ژل زانو (viscosupplementation) را در فهرست درمانهای آرتروز زانو آورده است. ولی دربارهی میزان اثربخشیاش ساکت است و هیچ عددی برای میزان تسکین یا مدت اثر نمیدهد. اینکه ژل برای شما مناسب است یا نه، تصمیم پزشک معالج است، با توجه به معاینه و عکس زانوی خودتان.
کِی تعویض مفصل زانو لازم میشود؟
وقتی درمانهای غیرجراحی مثل دارو و وسایل کمکی راه رفتن دیگر جواب نمیدهند. OrthoInfo میگوید در این حالت میتوانید تعویض کامل مفصل زانو را در نظر بگیرید. معیار هم درد و ناتوانی است، نه سن: طبق همین منبع، توصیهی جراحی بر اساس درد و ناتوانی بیمار است و محدودیت مطلق سنی یا وزنی برای آن وجود ندارد.
جدول زیر کمک میکند بفهمید کجای این مسیر ایستادهاید. همهی ردیفها از OrthoInfo آمدهاند:
| وضعیت شما | منابع چه میگویند |
|---|---|
| درد فقط هنگام فعالیت سنگین است | هنوز جای درمان غیرجراحی است؛ درمان اولیهی آرتروز زانو غیرجراحی است |
| درد یا سفتی شدید، کارهای روزمره را محدود کرده | یکی از نشانههایی که برای بررسی تعویض مفصل فهرست شده است |
| درد متوسط یا شدید حتی در استراحت، روز یا شب | نشانهی دیگری در همان فهرست |
| دارو و وسیلهی کمکی راه رفتن دیگر کمک نمیکند | در این حالت میتوانید تعویض کامل مفصل زانو را در نظر بگیرید |
| فقط سن بالا یا وزن زیاد دارید | بهتنهایی معیار نیست؛ توصیه بر اساس درد و ناتوانی است و محدودیت مطلق سنی یا وزنی وجود ندارد |
این جدول تشخیص نیست و فقط میگوید چه زمانی وقت گفتوگوست. تصمیم نهایی را ارتوپد بعد از معاینه و بررسی عکسها میگیرد. اطلاعات بیشتر دربارهی خود عمل در صفحهی جراحی تعویض مفصل لگن و زانو در تهران آمده است.
بعد از تعویض مفصل زانو چه انتظاری داشته باشیم؟
پیشبینی واقعبینانه این است: OrthoInfo میگوید امروزه بیش از ۹۰٪ تعویض مفصلهای زانو ۱۵ سال بعد از جراحی هنوز خوب کار میکنند. بیشتر بیماران چند ساعت بعد از عمل میتوانند ورزش زانو را شروع کنند.

- بازگشت به کارهای روزمره: معمولاً ۳ تا ۶ هفته بعد از جراحی.
- رانندگی: بیشتر افراد حدود ۴ تا ۶ هفته بعد از جراحی دوباره رانندگی میکنند.
- درد: کمی درد هنگام فعالیت و شب تا چند هفته بعد از عمل شایع است.
- فعالیتهای واقعبینانه: پیادهروی بدون محدودیت، شنا، گلف، رانندگی، کوهنوردی سبک، دوچرخهسواری، رقص سالنی و ورزشهای کمفشار دیگر.
- فعالیتهای پرفشار: بیشتر جراحان توصیه میکنند دویدن، جاگینگ، پرش و ورزشهای پرفشار تا آخر عمر کنار گذاشته شوند.
OrthoInfo میگوید تعویض مفصل زانو باعث نمیشود بیشتر از زمانی که آرتروز نگرفته بودید بتوانید فعالیت کنید. جراحی درد را هدف میگیرد، نه اینکه زانویتان را «بهتر از قبل» کند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
اگر هر یک از نشانههای زیر را دارید و بهمرور بیشتر میشود، وقت ویزیت ارتوپدی بگیرید:
- درد یا سفتی زانو که کارهای روزمرهتان را محدود کرده است.
- درد متوسط یا شدید در حالت استراحت، چه روز و چه شب.
- قفلشدن یا گیرکردن زانو، یا احساس اینکه زانو جا خالی میکند.
- ورم زانو.
- مسکن و داروهای بدون نسخه دیگر درد را کنترل نمیکنند.
پزشک معمولاً با معاینه و عکس رادیولوژی تشخیص را روشن میکند و مسیر درمان غیرجراحی را با شما مرور میکند.
سوالات متداول درباره آرتروز زانو
آیا آرتروز زانو برای همیشه خوب میشود؟
خیر. OrthoInfo صریح مینویسد که آرتروز درمانی ندارد که آن را از بین ببرد، و دربارهی مکملها هم میگوید شواهدی برای کند یا برگشتدادن پیشرفت آرتروز وجود ندارد. درمانهای موجود برای کم کردن درد و بهتر کردن عملکرد است، نه از بین بردن آرتروز.
با آرتروز زانو میشود ورزش کرد؟
بله. OrthoInfo ورزش را برای بهتر شدن درد و عملکرد توصیه میکند. فقط بهتر است فعالیتهای کمفشار مثل شنا و دوچرخه را به دویدن و تنیس ترجیح بدهید و از فعالیت شدید که درد را شعلهور میکند دوری کنید.
کاهش وزن به آرتروز زانو کمک میکند؟
طبق OrthoInfo، کاهش وزن فشار روی مفصل را کم میکند و درد را کمتر و عملکرد را بهتر میکند. کلیولند هم میگوید کم کردن ۱۰٪ وزن در افراد دارای اضافهوزن خطر ابتلا به آرتروز زانو را بهطور قابلتوجهی کم میکند.
گلوکزامین و کندرویتین به آرتروز زانو کمک میکنند؟
بعضی بیماران گزارش میدهند درد را کم میکنند، ولی طبق OrthoInfo شواهدی نیست که این مکملها پیشرفت آرتروز را کم کنند یا برگردانند. پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
برای تعویض مفصل زانو سن یا وزن مهم است؟
طبق OrthoInfo، توصیهی جراحی بر اساس درد و ناتوانی است، نه سن، و محدودیت مطلق سنی یا وزنی برای آن وجود ندارد. البته این بهمعنای مناسب بودن جراحی برای همه نیست و تصمیم را ارتوپد میگیرد.
بعد از تعویض مفصل زانو کِی میتوانم رانندگی کنم؟
OrthoInfo میگوید بیشتر افراد حدود ۴ تا ۶ هفته بعد از جراحی دوباره رانندگی میکنند. زمان دقیق را جراح شما تعیین میکند.
برای معاینهی زانو و بررسی مسیر درمان میتوانید با کلینیک بهین تماس بگیرید: ۰۲۱-۹۱۳۰۱۷۸۹
منابع معتبر: