وقتی مفصل مچ پا بر اثر آرتروز پیشرفته یا یک شکستگی قدیمی از بین می رود، هر قدم برداشتن تبدیل به یک تصمیم دردناک می شود. در این مرحله مسکن، کفی طبی و فیزیوتراپی دیگر کاری از پیش نمی برند، چون مشکل دیگر التهاب نیست؛ غضروفی که باید بین دو استخوان قرار می گرفت وجود ندارد و استخوان مستقیم روی استخوان می ساید. فیوژن مچ پا یا همان خشک کردن مچ پا، راه حلی است که دقیقا برای همین مرحله طراحی شده است.
در این مقاله به زبان ساده توضیح می دهیم این عمل چیست، چه کسانی به آن نیاز دارند، چه تفاوتی با تعویض مفصل دارد، بعد از آن چگونه راه خواهید رفت و چه انتظاری باید از دوران نقاهت داشته باشید.
تصمیم درباره ی فیوژن مچ پا فقط با معاینه و تصویربرداری تخصصی گرفته می شود.
فیوژن مچ پا یا خشک کردن مچ پا چیست؟
فیوژن مچ پا که در متون پزشکی به آن آرترودز هم گفته می شود، جراحی است که در آن استخوان های تشکیل دهنده ی مفصل مچ پا به صورت دائمی به هم جوش داده می شوند. مفصل مچ پا از برخورد انتهای پایینی استخوان درشت نی، استخوان نازک نی و استخوان تالوس پا ساخته شده است. در جراحی فیوژن، جراح باقی مانده ی غضروف تخریب شده را از سطوح این استخوان ها برمی دارد، آن ها را در بهترین زاویه کنار هم قرار می دهد و با پیچ، پلاک یا میله ثابت می کند. سپس بدن طی چند ماه این استخوان ها را مثل یک شکستگی به هم جوش می دهد.
نتیجه ی نهایی، یک استخوان یکپارچه به جای یک مفصل است. مفصل دیگر بالا و پایین حرکت نمی کند، اما درد که از سایش استخوان روی استخوان می آمد، برطرف می شود. اینجاست که یک سوءتفاهم رایج شکل می گیرد و بهتر است همین ابتدا رفعش کنیم.
«خشک کردن» نام عامیانه ای است که ذهن بیمار را به سمت خشکی و ناتوانی می برد. در واقعیت، بیمارانی که تحت این عمل قرار می گیرند معمولا بیشتر از قبل راه می روند، چون مانع اصلی راه رفتنشان درد بوده نه دامنه ی حرکت.
چه چیزی مفصل مچ پا را به این نقطه می رساند؟
فیوژن هیچ وقت اولین انتخاب نیست. این عمل زمانی مطرح می شود که غضروف مفصل تقریبا به طور کامل از بین رفته باشد. شایع ترین مسیرهایی که به این نقطه ختم می شوند عبارتند از:
- آرتروز پس از سانحه: شایع ترین علت. یک شکستگی قدیمی مچ پا که سطح مفصلی را ناهموار باقی گذاشته، سال ها بعد به ساییدگی شدید ختم می شود. گاهی بیمار حتی آن حادثه را فراموش کرده است.
- ناپایداری مزمن مچ پا: پیچ خوردگی های مکرر که رباط ها را شل کرده اند و باعث می شوند مفصل در هر قدم کمی از مسیر خارج شود.
- آرتریت روماتوئید و بیماری های التهابی مفاصل که غضروف را از داخل تخریب می کنند.
- مرگ بافت استخوان تالوس بر اثر قطع خون رسانی، که سقف مفصل را فرو می ریزد.
- عفونت قبلی مفصل که غضروف را از بین برده است.
- بدشکلی های شدید مچ پا که وزن بدن را روی یک نقطه ی محدود متمرکز کرده اند.
چه علائمی یعنی وقت بررسی فیوژن رسیده است؟
هر درد مچ پایی به جراحی ختم نمی شود. اما ترکیب این نشانه ها معمولا یعنی مفصل به مرحله ی نهایی رسیده:
- دردی که در حالت استراحت و حتی شب ها هم وجود دارد، نه فقط هنگام راه رفتن
- صدای ساییدگی یا احساس گیر کردن در مچ پا هنگام حرکت
- خشکی مفصل صبحگاهی که با گذشت زمان بهتر نمی شود
- ورم مکرری که با استراحت و بالا نگه داشتن پا هم کامل برطرف نمی شود
- محدود شدن مسافتی که می توانید بدون توقف راه بروید
- بی اثر شدن مسکن، کفی طبی، بریس و دوره های فیزیوتراپی
اگر مچ پای شما ناگهان و بدون سابقه ی آرتروز، به شدت متورم، گرم و قرمز شده و تب دارید، این وضعیت اورژانسی است و ربطی به آرتروز ندارد. عفونت مفصل باید ظرف چند ساعت بررسی شود. درباره ی علل مختلف ورم پای چپ بیشتر بخوانید.
انواع فیوژن مچ پا
«مچ پا» در زبان روزمره یک مفصل است، اما از نظر جراحی چند مفصل مجاور هم در آن ناحیه وجود دارد. اینکه کدام یک درگیر شده، نوع عمل را تعیین می کند:
| نوع فیوژن | کدام مفصل جوش می خورد | معمولا برای چه کسی |
|---|---|---|
| فیوژن مچ پا | مفصل بین درشت نی و تالوس | آرتروز اصلی مچ پا، شایع ترین نوع |
| فیوژن زیر قاپی | مفصل بین تالوس و پاشنه | آرتروز زیر مچ پا، شکستگی قدیمی پاشنه |
| فیوژن سه گانه | سه مفصل عقب پا با هم | بدشکلی شدید کف پا همراه با آرتروز |
| فیوژن گسترده با میله | مچ پا و مفصل زیر قاپی همزمان | تخریب گسترده یا شکست فیوژن قبلی |
تشخیص اینکه کدام مفصل مسئول درد شماست، با معاینه، عکس رادیولوژی در حالت ایستاده و در بسیاری از موارد سی تی اسکن مشخص می شود. گاهی تزریق بی حسی موضعی به یک مفصل خاص هم برای اطمینان از منشا درد انجام می شود.
روش باز یا آرتروسکوپیک؟
فیوژن مچ پا امروز به دو شکل انجام می شود و انتخاب بین آن ها به وضعیت خود مفصل بستگی دارد، نه به سلیقه:
| ویژگی | روش آرتروسکوپیک | روش باز |
|---|---|---|
| برش | چند سوراخ کوچک | یک یا دو برش بزرگ تر |
| مناسب برای | مفصلی که بدشکلی زیادی ندارد | بدشکلی محسوس، نیاز به اصلاح زاویه یا پیوند استخوان |
| آسیب به بافت نرم | کمتر | بیشتر |
| سرعت جوش خوردن | معمولا سریع تر | معمولا کمی طولانی تر |
| امکان اصلاح بدشکلی | محدود | کامل |
فیوژن یا تعویض مفصل مچ پا؟
این مهم ترین سوالی است که بیمار باید با جراح خود مطرح کند و پاسخش برای همه یکسان نیست:
| فیوژن (خشک کردن) | تعویض مفصل | |
|---|---|---|
| حرکت مچ پا | حذف می شود | تا حد زیادی حفظ می شود |
| دوام | دائمی، فرسوده نمی شود | محدود، ممکن است نیاز به تعویض مجدد پیدا کند |
| مناسب برای | بیمار جوان تر، فعال، با کار بدنی سنگین | بیمار مسن تر با فعالیت متعادل |
| وزن بالا | معمولا مشکلی ایجاد نمی کند | محدودیت بیشتری دارد |
| اثر روی مفاصل مجاور | با گذشت سال ها فشار بیشتری به آن ها وارد می شود | فشار کمتری وارد می کند |
به بیان ساده، فیوژن انتخابی است که دوام را بر دامنه ی حرکت ترجیح می دهد. برای فرد جوانی که سال ها زندگی فعال پیش رو دارد و نمی خواهد چند سال بعد دوباره زیر تیغ جراحی برود، این معامله معمولا به صرفه است.
عمل چگونه انجام می شود؟
جراحی معمولا با بی حسی نخاعی یا بیهوشی عمومی و در مدت یک تا سه ساعت انجام می شود. مراحل کلی آن به این شکل است: دسترسی به مفصل، برداشتن کامل غضروف باقی مانده و آماده سازی سطوح استخوانی، قرار دادن مچ پا در زاویه ی صحیح، تثبیت با پیچ یا پلاک، و در صورت نیاز افزودن پیوند استخوان برای کمک به جوش خوردن.
زاویه ای که جراح انتخاب می کند، تعیین کننده ی کیفیت زندگی شما تا آخر عمر است. مچ پا باید در زاویه ای ثابت شود که کف پا هنگام ایستادن کاملا روی زمین بنشیند. یک درجه انحراف اضافه، سال ها بعد به درد زانو و کمر ختم می شود. به همین دلیل تجربه ی جراح در فیوژن، بیش از خود تکنیک اهمیت دارد. بیشتر درباره ی جراحی مچ پا بخوانید.
دوران نقاهت هفته به هفته
| بازه | چه اتفاقی می افتد | وزن گذاشتن روی پا |
|---|---|---|
| هفته ی اول و دوم | گچ یا آتل، بالا نگه داشتن پا، کنترل ورم و درد | ممنوع |
| هفته ی دوم تا ششم | کشیدن بخیه، تعویض گچ، شروع حرکات انگشتان | ممنوع، حرکت با واکر یا عصا |
| هفته ی ششم تا دوازدهم | بررسی جوش خوردن با عکس رادیولوژی، شروع تدریجی وزن گذاری | تدریجی و با اجازه ی پزشک |
| ماه سوم تا ششم | راه رفتن با کفش طبی، شروع فیزیوتراپی و تقویت عضلات | کامل در بیشتر بیماران |
| ماه ششم به بعد | بازگشت به بیشتر فعالیت های روزمره و کاری | بدون محدودیت |
مهم ترین کاری که خود بیمار می تواند برای موفقیت این جراحی انجام دهد، رعایت دقیق دستور وزن نگذاشتن در هفته های اول است. زودتر پا گذاشتن روی زمین، شایع ترین علت جوش نخوردن استخوان هاست.
بعد از فیوژن چطور راه می روید؟
نگرانی اصلی هر بیمار همین است. واقعیت این است که مفصل مچ پا تنها مفصلی نیست که هنگام راه رفتن کار می کند. مفاصل کوچک تر میانه ی پا بخش قابل توجهی از حرکت را جبران می کنند و بیشتر بیماران بعد از تثبیت کامل، روی سطح صاف بدون لنگش محسوس راه می روند.
آنچه تغییر می کند، رفتار پا روی سطوح شیب دار، پله و زمین ناهموار است و همچنین دویدن و نشستن روی زانو. کفش با پاشنه ی گرد و کفی مناسب، بخش زیادی از این تفاوت را جبران می کند. برای بازگشت به فعالیت های ورزشی هم معمولا ورزش های کم ضربه مثل شنا و دوچرخه توصیه می شوند.
عوارض احتمالی
فیوژن مچ پا امروز جراحی جاافتاده و نسبتا کم خطری است، اما مثل هر عمل استخوانی، عوارض شناخته شده ای دارد که باید از قبل بدانید:
- جوش نخوردن استخوان ها: مهم ترین عارضه. ممکن است نیاز به جراحی مجدد و پیوند استخوان ایجاد کند.
- آرتروز مفاصل مجاور: با گذشت سال ها، مفاصل میانه ی پا فشار بیشتری تحمل می کنند و ممکن است خودشان دچار ساییدگی شوند.
- عفونت محل جراحی و مشکلات ترمیم زخم، به ویژه در بیماران دیابتی و سیگاری.
- آزار پیچ و پلاک: در برخی بیماران، وسیله ی فلزی زیر پوست ایجاد ناراحتی می کند و پس از جوش خوردن کامل خارج می شود.
- بی حسی یا گزگز در ناحیه ی برش که معمولا با گذشت زمان بهبود می یابد.
سیگار مهم ترین دشمن این جراحی است. نیکوتین خون رسانی به استخوان را کاهش می دهد و خطر جوش نخوردن را چند برابر می کند. اگر برای فیوژن برنامه ریزی کرده اید، ترک سیگار پیش از عمل انتخابی نیست، بخشی از درمان است.
چه کسانی کاندید مناسبی نیستند؟
در چند شرایط، جراح ابتدا مشکل زمینه ای را کنترل می کند و فیوژن را به تعویق می اندازد: عفونت فعال در ناحیه ی مچ پا، اختلال شدید خون رسانی به پا، دیابت کنترل نشده به ویژه همراه با بی حسی پا، و پوکی استخوان شدید. در هیچ کدام از این موارد جراحی برای همیشه منتفی نیست، اما انجام آن پیش از اصلاح شرایط، احتمال شکست را به شدت بالا می برد.
مچ پای شما واقعا به فیوژن نیاز دارد؟
بسیاری از بیمارانی که با تشخیص «باید مچ پا را خشک کرد» مراجعه می کنند، هنوز گزینه های کم تهاجمی تری پیش رو دارند. تعیین این موضوع نیاز به معاینه ی حضوری، عکس رادیولوژی در حالت ایستاده و گاهی سی تی اسکن دارد. تیم کلینیک تخصصی پا و مچ پای بهین این بررسی را برای شما انجام می دهد.
جمع بندی:
فیوژن مچ پا راه حلی برای مرحله ای است که غضروف مفصل دیگر وجود ندارد و درمان های نگهدارنده جواب نمی دهند. این جراحی حرکت بالا و پایین مچ پا را حذف می کند اما در عوض دردی را که سال ها کیفیت زندگی بیمار را گرفته بود از بین می برد و نتیجه اش دائمی است. موفقیت آن به سه چیز بستگی دارد: انتخاب درست بیمار، زاویه ی دقیق تثبیت، و همکاری بیمار در هفته های اول نقاهت.
اگر مدت هاست با درد مچ پا زندگی می کنید و به شما گفته شده کار دیگری نمی توان کرد، پیش از هر تصمیمی یک بار دیگر و این بار توسط جراح فوق تخصص پا و مچ پا بررسی شوید. تفاوت بین مفصلی که هنوز قابل حفظ است و مفصلی که باید ثابت شود، چیزی است که فقط با معاینه ی تخصصی مشخص می شود.
سوالات متداول
بعد از فیوژن مچ پا می توان رانندگی کرد؟
بله، اما زمان بندی به پای درگیر بستگی دارد. اگر پای چپ عمل شده و خودرو اتوماتیک است، بازگشت زودتر ممکن می شود. برای پای راست معمولا باید تا زمان وزن گذاری کامل و توانایی ترمز اضطراری صبر کرد. تصمیم نهایی با پزشک است، چون رانندگی زودهنگام هم برای جوش خوردن و هم از نظر ایمنی خطرناک است.
آیا پیچ و پلاک باید بعدا از پا خارج شود؟
در بیشتر بیماران خیر و وسیله تا آخر عمر بدون مشکل باقی می ماند. فقط اگر پیچ زیر پوست ایجاد آزار کند یا در کفش پوشیدن مشکل بسازد، پس از جوش خوردن کامل استخوان ها با یک عمل کوچک خارج می شود.
با پای فیوژن شده می توان از گیت فرودگاه عبور کرد؟
وسایل فلزی داخل بدن ممکن است دستگاه های حساس را فعال کنند. همراه داشتن گزارش جراحی یا کارت مخصوص کاشت فلزی که پزشک صادر می کند، عبور را ساده تر می کند. این وسایل هیچ منعی برای پرواز ایجاد نمی کنند.
فیوژن یک طرفه روی پای سالم اثر می گذارد؟
در ماه های اول که وزن بیشتری روی پای سالم می افتد، ممکن است آن پا خسته یا دردناک شود. این وضعیت معمولا بعد از بازگشت به راه رفتن طبیعی برطرف می شود. استفاده ی درست از عصا و توزیع متعادل وزن، این فشار را کم می کند.
نماز خواندن و نشستن روی زمین بعد از عمل چطور می شود؟
نشستن به حالت دو زانو و سجده که نیاز به خم شدن مچ پا دارند، بعد از فیوژن دشوار یا غیرممکن می شود. بیشتر بیماران با استفاده از صندلی یا تغییر حالت نشستن این موضوع را مدیریت می کنند. بهتر است پیش از عمل درباره ی این نکته با جراح صحبت کنید تا در انتخاب زاویه ی تثبیت لحاظ شود.
آیا سن بالا مانع انجام فیوژن مچ پا است؟
سن به تنهایی مانع نیست. آنچه اهمیت دارد وضعیت خون رسانی پا، تراکم استخوان، کنترل بیماری های زمینه ای و توانایی بیمار برای رعایت دوره ی وزن نگذاشتن است. بسیاری از بیماران مسن نتیجه ی بسیار خوبی از این جراحی می گیرند.
